Wapenboek van het St. Bartholomeus gasthuis te Utrecht 1407-1814

Het Memorie Boeck

In de archieven van het St. Bartholomeusgasthuis te Utrecht die bij Het Utrechts Archief ondergebracht zijn, bevindt zich een klein zeventiende-eeuws wapenboekje: het Memorie Boeck1, waarin de ruim 600 namen van alle broeders, huismeesters en andere regeerders vanaf 1407 tot 1814 zijn vastgelegd. 425 namen zijn voorzien van een wapenafbeelding.
Het boekje is een kleine, maar interessante bron voor genealogen en historici die de provincie en stad Utrecht als aandachtsgebied hebben. Het boekje bevat een aantal familiewapens dat niet (meer) bekend was en biografische gegevens van functionarissen van het gasthuis die niet uit andere bronnen blijken.
De bron is niet nieuw, hij werd onder meer door R.T. Muschart regelmatig opgevoerd in zijn artikelen in De Nederlandsche Leeuw als het ms. Wapenboek van de leden van de Gasthuisbroederschap te Utrecht.

Willem van Abcoude en het St. Bartholomeus Gasthuis

In 1407 overleed Willem, heer van Abcoude en Duurstede. In zijn testament liet hij een grote som geld na aan het St. Bartholomeusgasthuis en aan de Armenpot. Daarvoor al, in 1367, werd begonnen met een logement voor passanten. In dat jaar werd door een Utrechts burger, wiens naam niet opgetekend is, onder de stadswal bij de Smeetoren een klein gasthuisje, gewijd aan St. Apollonia, gesticht, “daer men des snachts die gaende ende coemende pelgrums ofte andere armem personen voor een nacht ofte twee herberge, vuer ende licht om Goodts wille verleende”. Het gesticht was arm, en Willem van Abcoude oordeelde het dan ook in 1378 gewenst, het onder zijn machtige bescherming te nemen. Hij veranderde de naam van het gesticht in St. Bartholomeus gasthuis en ook het doel der stichting: voortaan zouden daar “ellendighe sieke menschen in den gasthuse ligghende (ge)houden ende hem haer nootdorste (ge)daen” worden2
Vanaf 1407 tot heden heeft het gasthuis zijn verplegend en verzorgend karakter behouden. Op 24 augustus 2007 werd het 600 jarig bestaan met een open huis en tentoonstelling gevierd.

Het boek

Het boek is ontstaan in Utrecht en dateert uit 1609 en is blijkens de data onder de wapentekeningen bijgehouden tot 1814, na welke datum in een tweede boekje is verder gegaan. De eerste auteurs zijn Jonker Aelbert Proijes (Proeys) en Johan Lap van Waveren, beide huismeesters van het gasthuis.
Het boek kan worden onderverdeeld in drie afdelingen (A, B en C) van hoge geestelijken, gewone broeders en rentmeesters. Het boek had blijkbaar in de eerste tijd een financieel doel; er moest door iedereen een “dootschult” worden betaald, aangeduid door de letter B; sommigen geven ook extra giften in geld of natura aan de broeders of de armen.
Het memorieboek omvat 138 pagina’s en is naderhand (opnieuw) gebonden, met goud op snee, en daardoor is de nummering wat door elkaar gelopen (diverse katernen uiteen en/of bij elkaar). Bij het bijsnijden zijn tevens hier en daar delen van de tekst verdwenen, het gaat echter om enkele letters en woorden. Een nummering rechtsboven aan iedere rechterpagina dateert waarschijnlijk ook van na het bijsnijden en opnieuw binden.

De bewerking

Op deze site vindt u het originele handschrift, de transcriptie en de wapenbeschrijvingen. De transcriptie en wapenbeschrijvingen zijn verzorgd door G.P. Nijkamp en Dr. M.S.F. Kemp. U kunt bladeren door het handschrift of zoeken op wapenfiguur. Er is tevens een index op alle namen in het handschrift.

Noten

1. Het Utrechts Archief, Toegang 709-11, Sint Bartholomeus-gasthuis te Utrecht.
2. S. Muller Fzn, Geschiedenis der Fundati├źn, beheerd door het College van Regenten der Vereenigde Gods- en Gasthuizen te Utrecht (Utrecht 1900), p. 17.