Wapenboek van het St. Bartholomeus gasthuis te Utrecht 1407-1814

Het Memorie Boeck

In de archieven van het St. Bartholomeus gasthuis te Utrecht die bij Het Utrechts Archief ondergebracht zijn, bevindt zich een klein zeventiende-eeuws wapenboekje: het Memorie Boeck1, waarin de ruim 600 namen van alle broeders, huismeesters en andere regeerders vanaf 1407 tot 1814 zijn vastgelegd. 425 namen zijn voorzien van een wapenafbeelding.
Het boekje is een kleine, maar interessante bron voor genealogen en historici die de provincie en stad Utrecht als aandachtsgebied hebben. Het boekje bevat een aantal familiewapens dat niet (meer) bekend was en biografische gegevens van functionarissen van het gasthuis die niet uit andere bronnen blijken.
De bron is niet nieuw, hij werd onder meer door R.T. Muschart regelmatig opgevoerd in zijn artikelen in De Nederlandsche Leeuw als het ms. Wapenboek van de leden van de Gasthuisbroederschap te Utrecht.

Willem van Abcoude en het St. Bartholomeus Gasthuis

In 1407 overleed Willem, heer van Abcoude en Duurstede. In zijn testament liet hij een grote som geld na aan het St. Bartholomeusgasthuis en aan de Armenpot. Daarvoor al, in 1367, werd begonnen met een logement voor passanten. In dat jaar werd door een Utrechts burger, wiens naam niet opgetekend is, onder de stadswal bij de Smeetoren een klein gasthuisje, gewijd aan St. Apollonia, gesticht, “daer men des snachts die gaende ende coemende pelgrums ofte andere armem personen voor een nacht ofte twee herberge, vuer ende licht om Goodts wille verleende”. Het gesticht was arm, en Willem van Abcoude oordeelde het dan ook in 1378 gewenst, het onder zijn machtige bescherming te nemen. Hij veranderde de naam van het gesticht in St. Bartholomeus gasthuis en ook het doel der stichting: voortaan zouden daar “ellendighe sieke menschen in den gasthuse ligghende (ge)houden ende hem haer nootdorste (ge)daen” worden2
Vanaf 1407 tot heden heeft het gasthuis zijn verplegend en verzorgend karakter behouden. Op 24 augustus 2007 werd het 600 jarig bestaan met een open huis en tentoonstelling gevierd.

Het boek

Het boek is ontstaan in Utrecht en dateert uit 1609 en is blijkens de data onder de wapentekeningen bijgehouden tot 1814, na welke datum in een tweede boekje is verder gegaan. De eerste auteurs zijn Jonker Aelbert Proijes (Proeys) en Johan Lap van Waveren, beide huismeesters van het gasthuis.
Het boek kan worden onderverdeeld in drie afdelingen (A, B en C) van hoge geestelijken, gewone broeders en rentmeesters. Het boek had blijkbaar in de eerste tijd een financieel doel; er moest door iedereen een “dootschult” worden betaald, aangeduid door de letter B; sommigen geven ook extra giften in geld of natura aan de broeders of de armen.
Het memorieboek omvat 138 pagina’s en is naderhand (opnieuw) gebonden, met goud op snee, en daardoor is de nummering wat door elkaar gelopen (diverse katernen uiteen en/of bij elkaar). Bij het bijsnijden zijn tevens hier en daar delen van de tekst verdwenen, het gaat echter om enkele letters en woorden. Een nummering rechtsboven aan iedere rechterpagina dateert waarschijnlijk ook van na het bijsnijden en opnieuw binden.

De bewerking

Op deze site vindt u het originele handschrift, de transcriptie en de wapenbeschrijvingen. De transcriptie en wapenbeschrijvingen zijn verzorgd door G.P. Nijkamp en Dr. M.S.F. Kemp. U kunt bladeren door het handschrift of zoeken op wapenfiguur. Er is tevens een index op alle namen in het handschrift.

Noten

1. Het Utrechts Archief, Toegang 709-11, Sint Bartholomeus-gasthuis te Utrecht.
2. S. Muller Fzn, Geschiedenis der Fundatiën, beheerd door het College van Regenten der Vereenigde Gods- en Gasthuizen te Utrecht (Utrecht 1900), p. 17.

Bladeren

  • Folio 0

  • Folio 1

  • Folio 3

  • Folio 3v

  • Folio 4

  • Folio 4v

  • Folio 5

  • Folio 5v

  • Folio 6

  • Folio 6v

  • Folio 7

  • Folio 7v

  • Folio 8v

  • Folio 10

  • Folio 10v

  • Folio 11

  • Folio 11v

  • Folio 12

  • Folio 12v

  • Folio 13

  • Folio 13v

  • Folio 14

  • Folio 14v

  • Folio 15

  • Folio 15v

  • Folio 16

  • Folio 17

  • Folio 18

  • Folio 18v

  • Folio 19

  • Folio 19v

  • Folio 20

  • Folio 20v

  • Folio 21

  • Folio 21v

  • Folio 22

  • Folio 22v

  • Folio 23

  • Folio 23v

  • Folio 24

  • Folio 24v

  • Folio 25

  • Folio 25v

  • Folio 26

  • Folio 27v

  • Folio 28

  • Folio 28v

  • Folio 29

  • Folio 29v

  • Folio 30

  • Folio 30v

  • Folio 31

  • Folio 31v

  • Folio 32

  • Folio 32v

  • Folio 33

  • Folio 33v

  • Folio 34

  • Folio 34v

  • Folio 35

  • Folio 35v

  • Folio 36

  • Folio 36v

  • Folio 37

  • Folio 37v

  • Folio 38

  • Folio 38v

  • Folio 39

  • Folio 39v

  • Folio 40

  • Folio 40v

  • Folio 41

  • Folio 41v

  • Folio 42

  • Folio 42v

  • Folio 43

  • Folio 43v

  • Folio 44

  • Folio 44v

  • Folio 45

  • Folio 45v

  • Folio 46

  • Folio 46v

  • Folio 47

  • Folio 47v

  • Folio 48

  • Folio 48v

  • Folio 49

  • Folio 49v

  • Folio 50

  • Folio 50v

  • Folio 51

  • Folio 51v

  • Folio 52

  • Folio 53

  • Folio 54

  • Folio 55

  • Folio 56

  • Folio 57

  • Folio 58

  • Folio 59

  • Folio 60

  • Folio 61

  • Folio 62

  • Folio 63

  • Folio 64

  • Folio 65

  • Folio 66

  • Folio 67

  • Folio 68

  • Folio 69

  • Folio 70

  • Folio 71

  • Folio 72

  • Folio 73

  • Folio 74

  • Folio 75

  • Folio 76

  • Folio 77

  • Folio 78

  • Folio 79

  • Folio 80

  • Folio 81

  • Folio 82

  • Folio 83

  • Folio 84

  • Folio 86

  • Folio 87